Znaczenie skrótu LGBTQIAP i wyjaśnienie poszczególnych pojęć

Spotykasz się ze skrótem LGBTQIAP i gubisz się w gąszczu liter, pojęć i flag? Chcesz lepiej rozumieć język, którym posługują się osoby nieheteronormatywne? Z tego artykułu dowiesz się, co oznacza ten skrót i jak mądrze używać z nim związanych terminów.

Co oznacza skrót LGBTQIAP?

Skrót LGBTQIAP opisuje różnorodne orientacje psychoseksualne, tożsamości płciowe i postawy wobec seksualności. Nie jest modnym hasłem, ale próbą nazwania realnych doświadczeń wielu osób. Każda litera odnosi się do innej grupy, a razem tworzą szeroką parasolową kategorię.

W polskim kontekście często spotykasz też skróty LGBT, LGBTI lub LGBTQIA. Różnią się one liczbą ujętych w nich tożsamości. Rozszerzenie do LGBTQIAP to efekt rozwoju języka inkluzywnego i dążenia do widoczności osób, które wcześniej bywały spychane do mało konkretnego „plus”.

Rozwinięcie liter skrótu

Najprostszy sposób na oswojenie akronimu to poznanie znaczenia każdej litery. Każde z poniższych słów opisuje konkretną grupę ludzi, a nie abstrakcyjną ideę.

W podstawowej wersji LGBTQIAP oznacza:

W praktyce litera A bywa rozumiana dwojako: jako aseksualność albo jako ally, czyli sojusznicy i sojuszniczki osób LGBTQIAP. Część środowiska proponuje rozdzielanie tych znaczeń w osobnych akronimach, żeby nie rozmywać widoczności osób aseksualnych.

Dlaczego skrót wciąż się wydłuża?

Akronim LGBT pojawił się, gdy do debaty publicznej weszły pojęcia „lesbijka”, „gej”, „biseksualny”, „transpłciowy”. Z czasem okazało się, że ten zestaw nie obejmuje wielu doświadczeń – osób interpłciowych, aseksualnych, niebinarnych, panseksualnych czy queerowych.

Badacze języka, jak William Leap czy aktywiści tacy jak JR „Nexus” Russ, podkreślają, że nazwy powinny wychodzić od samych zainteresowanych. Gdy ludzie nie widzą siebie w istniejących słowach, tworzą nowe. Dlatego akronim się zmienia, a obok LGBTQIAP funkcjonują również formy z „plus” czy dłuższe skróty uwzględniające np. osoby dwupłciowe czy dwuduchowe.

Nic o nas bez nas – to zasada, którą wiele osób queerowych odnosi także do języka. To osoby z danej grupy mają prawo decydować, jak chcą być nazywane.

Jak rozumieć orientacje seksualne w LGBTQIAP?

W akronimie występuje kilka liter odnoszących się przede wszystkim do orientacji seksualnej: L, G, B, A, P. Każda z nich opisuje inny sposób doświadczania pociągu seksualnego, a czasem także romantycznego.

Orientacja seksualna nie mówi nic o tożsamości płciowej. Mówi o tym, do kogo czujesz pociąg seksualny, a orientacja romantyczna – do kogo pociąg romantyczny. U tej samej osoby te dwa wymiary mogą się pokrywać albo wyraźnie różnić.

Lesbijki i geje

Słowo lesbijka pochodzi od wyspy Lesbos, kojarzonej z twórczością poetki Safony opisującej relacje między kobietami. Współcześnie to termin dla kobiet, które odczuwają pociąg seksualny i/lub romantyczny do kobiet.

Określenie gej (ang. gay) pierwotnie znaczyło „radosny”, „beztroski”. W XX wieku zaczęło oznaczać mężczyzn odczuwających pociąg do mężczyzn, a w części użyć – szerzej osoby nieheteroseksualne. To dobry przykład, jak znaczenia słów zmieniają się wraz z realiami społeczno‑kulturowymi.

Biseksualność i panseksualność

Wciąż powraca pytanie: czy osoba biseksualna odczuwa pociąg tylko do kobiet i mężczyzn? Współczesne definicje są szersze. Osoby biseksualne mogą odczuwać pociąg do dwóch lub więcej płci, niekoniecznie ograniczając się do binarnego podziału kobieta/mężczyzna.

Panseksualność opisuje osoby, które odczuwają pociąg do innych ludzi niezależnie od ich tożsamości płciowej. Płeć nie jest tu czynnikiem decydującym. W wielu ujęciach biseksualność traktuje się jako pojęcie zbiorcze, w którym mieści się także panseksualność, ale część osób woli precyzyjniej nazwać swoje doświadczenia właśnie jako panseksualne.

Na czym polega aseksualność?

Aseksualność oznacza całkowity lub częściowy brak pociągu seksualnego do innych osób. Dla jednych jest to pełnoprawna orientacja seksualna, dla innych – brak orientacji, ale w obu przypadkach opisuje stabilny element życia danej osoby, a nie chwilową decyzję czy modę.

Ważne jest rozróżnienie między pociągiem seksualnym, pociągiem romantycznym i atrakcyjnością estetyczną. Osoba aseksualna może:

• nie odczuwać pociągu seksualnego,
• zakochiwać się i tworzyć związki romantyczne,
• dostrzegać czyjeś piękno i „podkochiwać się” w kimś na poziomie estetycznym, bez chęci współżycia.
• mieć fantazje erotyczne lub nie mieć ich wcale.

W spektrum aseksualności mieści się wiele tożsamości. Przykładem jest demiseksualność, gdzie pociąg seksualny pojawia się wyłącznie wobec osoby, z którą wcześniej zbudowano silną więź emocjonalną.

Jak aseksualność łączy się z orientacją romantyczną?

Osoby aseksualne dzielą się też ze względu na orientację romantyczną. Możesz spotkać określenia takie jak heteroromantyczny, homoromantyczny, biromantyczny czy aromantyczny. Wskazują one, do kogo odczuwany jest pociąg romantyczny, niezależnie od tego, czy występuje pociąg seksualny.

Aromantyczność oznacza brak zainteresowania relacjami romantycznymi. Osoba aromantyczna może odczuwać pociąg seksualny albo nie, ale nie szuka więzi opisywanej typowo jako „zakochanie” czy „romans”.

Jak rozumieć tożsamości płciowe i pojęcie cis–trans?

W skrócie LGBTQIAP literą dotyczącą przede wszystkim tożsamości płciowej jest T, ale łączy się z nią także wiele innych pojęć, jak niebinarność, agender, genderfluid czy cis.

Dobrze jest rozdzielić trzy wymiary: płeć przypisaną przy urodzeniu, tożsamość płciową i ekspresję płciową. Wtedy łatwiej zrozumieć, o czym w ogóle mowa w debacie publicznej.

Czym jest transpłciowość?

Osoby transpłciowe to ludzie, których tożsamość płciowa lub ekspresja płciowa nie zgadza się z płcią przypisaną im przy urodzeniu. Nie wszystkie identyfikują się jednoznacznie jako kobieta albo mężczyzna. Część łączy w swoim doświadczeniu więcej niż jedną płeć, część nie odnajduje się w żadnej.

Niektóre osoby trans decydują się na tranzycję. Może ona obejmować zmianę imienia, zaimków, wyglądu, sposobu ubierania się, a także działania medyczne: hormonalną terapię, operacje afirmujące płeć czy prawne uzgodnienie płci w dokumentach. Inne osoby trans nie korzystają z medycyny, skupiając się przede wszystkim na społecznym funkcjonowaniu w zgodzie ze sobą.

Dlaczego „korekta płci”, a nie „zmiana płci”?

Określenie „zmiana płci” sugeruje, że osoba trans staje się kimś zupełnie innym niż „była wcześniej”. W nowszej perspektywie medycznej i praw człowieka podkreśla się, że tożsamość płciowa była obecna od początku, a zmieniają się jedynie jej widoczne, prawne czy cielesne aspekty.

Z tego powodu coraz częściej mówi się o „korekcie płci” lub „uzgodnieniu płci”, czyli dostosowaniu ciała i dokumentów do przeżywanej tożsamości płciowej. Ten język lepiej oddaje fakt, że osoba trans nie „staje się kimś innym”, lecz wreszcie może żyć jako ten, kim się czuje.

Co oznacza cis–?

Przedrostek cis– pochodzi z łaciny i oznacza „po tej samej stronie”. W odniesieniu do płci opisuje osobę, której płeć przypisana przy narodzinach odpowiada jej tożsamości płciowej. Osoba cispłciowa to więc ktoś, kto nie jest osobą trans.

Przeciwieństwem jest przedrostek trans–, wskazujący na niezgodność między płcią wpisaną w dokumentach a odczuwaną tożsamością. Zestawienie cis / trans pozwala mówić o płci bez ocen „normalny” – „nienormalny”. Obie grupy opisuje się neutralnie, jako różne doświadczenia.

Niebinarność, agender, genderfluid

Niebinarność to zbiorcze określenie wszystkich tożsamości płciowych, które nie mieszczą się w prostym podziale na kobietę i mężczyznę. Osoby niebinarne mogą częściowo identyfikować się z jedną z tych płci, z obiema, z wieloma płciami naraz lub z żadną.

W obrębie niebinarności funkcjonują bardziej szczegółowe określenia:

• agender/genderless – brak odczuwanej tożsamości płciowej lub poczucie płci neutralnej, nieokreślonej,
• genderfluid – płeć płynna, w której identyfikacja może zmieniać się w czasie, między różnymi punktami spektrum płciowego,
• inne nazwy tworzone przez osoby niebinarne, by precyzyjniej opisać swoje doświadczenie.
• część osób używa kilku określeń naprzemiennie, szukając najlepiej pasującego słowa.

W języku polskim widać tu wyzwanie gramatyczne. Rodzaj męski i żeński nie zawsze pozwalają mówić o osobach niebinarnych tak, jak one tego potrzebują. Stąd rozwój neutralnych form, np. „osoba kandydująca”, „zrobiłom”, „ono/ony”, omawianych szerzej m.in. na stronie zaimki.pl czy w projektach typu Słownik Empatyczny Języka Polskiego.

Czym jest interpłciowość i queerowość?

Litery I i Q w skrócie LGBTQIAP zwykle budzą najwięcej pytań. Opisują one nie tylko orientacje czy tożsamości, ale także sposób patrzenia na płeć, ciało i normy społeczne.

Warto od razu podkreślić, że interpłciowość nie jest tym samym, co transpłciowość, a słowo queer bywa zarówno parasolowym określeniem, jak i nazwą konkretnej teorii krytycznej.

Na czym polega interpłciowość?

Interpłciowość opisuje osoby urodzone z różnicami w cechach płciowych – anatomicznych, hormonalnych lub chromosomalnych – które nie mieszczą się w typowej medycznej definicji „kobiecego” lub „męskiego” ciała. Może chodzić np. o budowę narządów płciowych, poziom hormonów czy konfigurację chromosomów.

Interpłciowość nie jest tożsamością płciową. Osoba interpłciowa może identyfikować się jako kobieta, mężczyzna, osoba niebinarna czy trans. O tym, jak dana osoba nazywa swoją płeć, decyduje ona sama. Część osób interpłciowych używa kilku etykiet równocześnie albo stopniowo je zmienia, by lepiej oddać swoją historię.

Co znaczy słowo queer?

Queer było kiedyś obelgą, przede wszystkim wobec gejów. Z czasem zostało przejęte przez społeczność i używane w afirmatywny sposób jako termin obejmujący wszystko, co nieheteronormatywne i niecispłciowe. Mówi się o osobach queerowych, inicjatywach queerowych, sztuce queer.

Teoria queer akcentuje płynność, niejednoznaczność i sprzeciw wobec sztywnych etykiet dotyczących płci, seksualności i tożsamości. Pokazuje, że ludzkie doświadczenie nie mieści się w prostych binarnych kategoriach, a próba „przycięcia” ludzi do takich ramek często prowadzi do przemocy i wykluczenia.

Queer przypomina, że tożsamość nie zawsze jest stała i jasna. Dla części osób ważniejsza jest przestrzeń wolności niż jedno precyzyjne słowo w dokumencie.

Jak mówić o społeczności LGBTQIAP z szacunkiem?

Język tworzy rzeczywistość. Słowa, których używasz na co dzień, mogą budować poczucie bezpieczeństwa albo wzmacniać stres mniejszościowy – chroniczne napięcie psychiczne związane z dyskryminacją i lękiem przed ujawnieniem swojej tożsamości.

Badania Iana Meyera pokazały, że osoby należące do grup stygmatyzowanych mierzą się z dodatkowymi obciążeniami. W przypadku społeczności LGBTQIAP są to m.in. homofobia, transfobia, heteronormatywność, presja ciągłego tłumaczenia swojej tożsamości i ryzyko wykluczenia po coming oucie.

Heteronormatywność i „osoba nieheteronormatywna”

Heteronormatywność to przekonanie, że każdy człowiek jest z założenia heteroseksualny i cispłciowy. Heteroseksualność uznaje się za jedyną „normalną” formę seksualności, której nie trzeba wyjaśniać. Wszystko inne traktuje się jako odstępstwo – czasem wręcz jako dewiację.

Z heteronormą wiąże się termin osoba nieheteronormatywna. Jest on szerszy niż np. „homoseksualny”, bo obejmuje osoby homo-, bi-, aseksualne, transpłciowe, niebinarne, a także te, które nie chcą precyzyjnie etykietować swojej orientacji. Dla wielu ludzi to wygodny parasolowy opis, niezawężający ich tożsamości do jednego aspektu.

Dlaczego język inkluzywny ma znaczenie?

Polscy językoznawcy, m.in. Ewa Kołodziejek, zwracają uwagę, że etyczne użycie słów opiera się na szacunku, empatii i takcie. To, jak nazwiesz drugiego człowieka, wpływa na jego poczucie godności. Dotyczy to zarówno społeczności LGBTQIAP, jak i osób z niepełnosprawnościami, migrantów, seniorów czy osób w kryzysie psychicznym.

W praktyce oznacza to m.in. rezygnację z dehumanizujących metafor („tęczowa zaraza”, „ideologia LGBT”), szanowanie zaimków i imion wybranych przez osoby trans oraz unikanie „deadnamingu” – używania imienia przypisanego przy urodzeniu wbrew woli tej osoby. To też gotowość do uczenia się nowych terminów, gdy pojawiają się w społeczności.

Jak wspierać osoby LGBTQIAP w coming oucie?

Coming out to proces, w którym osoba LGBTQIAP akceptuje własną orientację lub tożsamość i decyduje, komu i jak ją ujawni. Za każdym razem, gdy poznaje kogoś nowego, musi rozstrzygnąć, czy czuje się bezpiecznie, by o tym powiedzieć.

Jeśli ktoś bliski dzieli się z tobą taką informacją, możesz go wesprzeć na kilka sposobów:

• powiedz jasno, że go kochasz i akceptujesz niezależnie od orientacji czy płci,
• wysłuchaj spokojnie, nie próbuj zaprzeczać ani „odradzać” coming outu,
• zadaj pytania, gdy czegoś nie rozumiesz, ale szanuj granice prywatności,
• nie przekazuj tej informacji dalej bez wyraźnej zgody – outing wbrew woli jest przemocą.

Dobrym krokiem jest także samodzielne poszerzanie wiedzy o społeczności queerowej – raporty organizacji takich jak Amnesty International, poradniki o języku niedyskryminującym czy strony w rodzaju etykajezyka.pl pokazują, jak mówić, żeby nikt nie czuł się wymazany.

Jak rola sojuszników i języka łączy się z symbolem tęczy?

W skrócie LGBTQIAP litera A bywa odczytywana także jako ally – sojusznik. To osoba, która sama nie należy do społeczności LGBTQIAP, ale wspiera jej prawa, reaguje na przemoc słowną i edukuje się z własnej inicjatywy.

Symbolem takiego wsparcia coraz częściej jest Progress Flag, współczesna wersja tęczowej flagi. Jest widoczna nie tylko na paradach równości, lecz także w przestrzeni miejskiej, instytucjach kultury, mediach społecznościowych.

Od pierwszej tęczowej flagi do Progress Flag

W 1978 roku artysta Gilbert Baker, zachęcony przez polityka Harveya Milka, zaprojektował pierwszą tęczową flagę jako symbol dumy i widoczności osób LGBTI. Ostateczna wersja składała się z sześciu pasów: czerwonego (życie), pomarańczowego (uko­jenie), żółtego (słońce), zielonego (natura), niebieskiego (spokój ducha) i fioletowego (duch, zapał).

W 1994 roku uznano tę flagę za oficjalny znak społeczności LGBTI, a Baker stworzył ponad 1,5‑kilometrową wersję na 25. rocznicę zamieszek w Stonewall. Te wydarzenia w Nowym Jorku uważa się za początek współczesnego ruchu na rzecz praw osób nieheteronormatywnych.

Co symbolizuje Progress Flag?

Współczesna Progress Flag, zaprojektowana przez Daniela Quasara, dodaje do klasycznej tęczy trójkąt z pięciu kolorów po lewej stronie. Różowy, jasnoniebieski i biały nawiązują do flagi osób transpłciowych, a brązowy i czarny reprezentują osoby o innym kolorze skóry niż biały.

Ten projekt podkreśla obecność osób transpłciowych, interpłciowych i osób rasy innej niż biała w społeczności LGBTQIAP. Pokazuje też, że równouprawnienie nie kończy się na jednej literze skrótu. Dotyczy przecinających się tożsamości: płci, koloru skóry, klasy społecznej, niepełnosprawności i wielu innych wymiarów doświadczenia.